Het gesprek begon na de maaltijd, toen het brood was weggenomen maar nog niemand van tafel was opgestaan.
De mannen aan tafel hadden het goed gedaan.
De een handelde in olie. Een ander bezat land voorbij de lage weg. Een derde was met bijna niets begonnen en verschafte nu werk aan mannen die hem ooit op de markt niet eens zouden hebben opgemerkt.
Ze hadden gesproken over prijzen, de volgende oogst en een man die meer had verloren dan hij kon terugbetalen, toen de heerser een vraag stelde die met geen van die dingen verband leek te houden.
‘Wat zou er gebeuren,’ zei hij, ‘als er geen geld bestond?’
Een van de mannen lachte.
‘Geen geld?’
‘Geen munten. Geen koop. Geen verkoop.’
De man wachtte tot de grap verderging.
De heerser zei: ‘Stel dat de ene man brood had en zijn naaste niets, en hij daarom deelde wat hij bezat. Een dak moest worden hersteld, en zij die het werk verstonden kwamen helpen. De ene akker bracht meer voort dan de andere, en het graan ging naar waar graan nodig was. Niemand vroeg wat hij zou ontvangen voordat hij besloot of een ander te eten zou krijgen.’
Het gelach aan tafel verstomde.
De landeigenaar leunde achterover.
‘Het zou standhouden tot de eerste oogst.’
‘Waarom slechts tot dan?’
‘Omdat de helft van de mannen zou ontdekken dat de andere helft bereid was voor hen te werken.’
Enkele mannen glimlachten.
De koopman knikte. ‘Als de man die vóór het daglicht opstaat hetzelfde ontvangt als de man die slaapt tot de hitte komt, hoelang duurt het dan voordat beiden blijven slapen?’
‘Misschien werkt de eerste man omdat de akker hem nodig heeft.’
‘Eén ochtend,’ zei de koopman. ‘Misschien twee.’
Een andere man schudde zijn hoofd.
‘U stelt zich de mensen anders voor dan ze zijn. Verlangen is niet altijd een kwaad. Een man ziet dat zijn buurman vóór de regens een dak herstelt, en daarom werkt hij om het zijne te herstellen. Hij ziet de kinderen van een ander goed eten, en daarom leert hij een ambacht. Hij wil meer voor zijn huishouden, en dat verlangen doet hem opstaan.’
De heerser luisterde.
De landeigenaar wees naar hem.
‘U zou dit beter moeten weten dan ieder van ons. U zit niet aan deze tafel omdat iemand u heeft gegeven wat u bezit.’
De heerser keek hem aan.
‘Niet?’
‘U hebt gewerkt. U hebt gespaard. U hebt gewaagd wat andere mannen vasthielden. Wanneer iets mislukte, begon u opnieuw. Daarom vertrouwen de mensen u nu.’
De koopman hief zijn beker.
‘En omdat u niet alles uitgaf op het ogenblik dat u het verdiende.’
Dat ontlokte hun een zacht gelach.
Een andere man zei: ‘Er is niets wreeds aan de uitspraak dat een man de vrucht van zijn arbeid behoort te ontvangen.’
‘Nee,’ zei de heerser.
‘En er is niets verkeerds aan het verlangen dat je kinderen meer zullen hebben dan hun ouders hadden.’
‘Nee.’
‘Waarover twisten we dan?’
De heerser liet zijn blik rond de tafel gaan.
Dit waren geen wrede mannen.
Ze betaalden hun arbeiders. Ze zorgden voor hun huishoudens. Ze gaven wanneer nood op hun weg kwam. Ze waren opgestaan terwijl anderen sliepen en waren aan het werk gebleven wanneer er gemakkelijker keuzen bestonden.
Veel van wat ze hadden gezegd was waar.
Misschien was dat de reden dat de droefheid kwam.
Een van de mannen merkte zijn zwijgen op.
‘Wat is er?’
De heerser keek neer naar de plaats waar het brood had gelegen.
Toen sloeg hij zijn ogen op.
‘Zeg mij eens iets.’
Ze wachtten.
‘Als een wereld zonder koop en verkoop zou mislukken omdat geen mens wil werken tenzij hij meer kan bezitten dan een ander…’
Hij zweeg.
Niemand onderbrak hem.
‘Hoe denkt u dan dat de hemel eruitziet?’